در دنیای حقوق کیفری دو مفهوم بسیار پراهمیت وجود دارد؛ یکی، جرم و دیگری، مجازات. قانون‌گذار در ماده دوم قانون‌ مجازات اسلامی جرم را به رفتاری تعریف نموده که قانون‌گذار برای آن مجازات در نظر گرفته است. پدیده‌ مجرمانه براساس ضوابط مختلف، تقسیم‌بندی‌های متفاوتی پیدا می‌کند. در یکی از مهم‌ترین تقسیم‌بندی‌های مطرح در کتب حقوق کیفری، رفتار مجرمانه براساس نوع ارزشی که با ارتکاب آن نقض می‌شود، به سه قسم تقسیم می‌گردد؛ جرایم علیه اشخاص، جرایم علیه اموال و جرایم علیه امنیت و آسایش عمومی. خیانت در امانت یکی از جرایم علیه اموال می‌باشد که در این نوشتار به تحلیل مفهوم آن از منظر قانون مجازات اسلامی خواهیم پرداخت.

جرم خیانت در امانت به چه معنا است؟

قانون‌گذار در مرحله‌ جرم‌انگاری باید برای رفتارهایی که قصد وارد نمودن آن‌ها را به متن قوانین کیفری دارد، سه رکن در نظر بگیرد؛ رکن قانونی، رکن مادی و رکن معنوی. یعنی باید یک رفتار دارای ارکان سه‌گانه‌ای که ذکر شد، باشد تا بتوان آن را جرم دانست. در عالم واقع نیز باید رفتاری که به وقوع پیوسته است این ارکان را دارا باشد تا بتوان آن را مصداقی از رفتاری دانست که توسط قانون‌گذار جرم‌انگاری شده است. تحلیل مفهوم حقوقی جرم خیانت در امانت نیز مستلزم تبیین ارکان سه‌گانه‌ آن است. از این رو، به تفکیک هر یک از این ارکان را مورد بررسی قرار می‌دهیم.

ارکان خیانت در امانت چیست؟

الف. رکن قانونی

طبق یکی از اصول مهم حقوق کیفری، صرفاً رفتاری را می‌توان جرم دانست که پیش از ارتکاب توسط قانون‌گذار جرم‌انگاری شده باشد. بنابراین، اگر شخصی رفتاری را انجام دهد و سپس قانون‌گذار برای جرم‌انگاری آن اقدام کند، نمی‌توان این شخص را بخاطر ارتکاب این رفتار مسئول دانست و تحت پیگرد قرار داد زیرا او زمانی این رفتار را انجام داده که مشمول عنوان مجرمانه نبوده است. حال مراد از رکن قانونی یک جرم نیز همان ماده یا مقرره‌ قانونی است که قانون‌گذار طبق آن مقرره، رفتار را جرم‌انگاری نموده است. اهمیت رکن قانونی در آن است که صدور حکم در مراجع قضایی و هم‌چنین تمامی تحلیل‌های حقوقی باید براساس آن و هم‌چنین با استناد به آن صورت بگیرد.

ماده قانونی خیانت در امانت در قانون‌ مجازات اسلامی

خیانت در امانت، به عنوان یکی از مهم‌ترین جرایم علیه اموال و مالکیت، در فصل بیست‌ و چهارم قانون مجازات اسلامی که مشتمل بر مواد ۶۷۳ و ۶۷۴ می‌باشد، جرم‌انگاری شده است. ماده‌ی ۶۷۳ «سوءاستفاده از سفیدمُهر یا سفیدامضا» را جرم‌انگاری نموده که تبیین آن به تفصیل باید در نوشتار دیگری صورت پذیرد. ماده ۶۷۴ عنصر قانونی جرم خیانت در امانت است؛ یعنی قانون‌گذار در این ماده خیانت در امانت را جرم‌انگاری نموده و برای آن مجازات تعیین کرده است.

ماده ۶۷۴ قانون مجازات اسلامی(بخش تعزیرات) مقرر داشته است:

«هرگاه اموال منقول یا غیرمنقول یا نوشته‌هایی از قبیل سفته و چک و قبض و نظایر آن به عنوان اجاره یا امانت یا رهن یا برای وکالت یا هر کار بااجرت یا بی‌اجرت به کسی داده شده و بنا بر این بوده است که اشیاء مذکور مسترد شود یا به مصرف معینی برسد و شخصی که آن اشیاء نزد او بوده، آن‌ها را به ضرر مالکین یا متصرفین آن‌ها استعمال یا تصاحب یا تلف یا مفقود نماید، به حبس از شش ماه تا سه سال محکوم خواهد شد».

ب. رکن مادی

مقصود از رکن مادی جرم، رفتاری است که شخص از طریق آن افکار مجرمانه‌ی خود را به نمایش می‌گذارد و به عبارتی رکن مادی جرم، نمود خارجی قصد مجرمانه است. برای وقوع جرم ضرورتاً باید یک رفتار مجرمانه وجود داشته باشد زیرا نمی‌توان هیچ‌ شخصی را صرفاً براساس یک قصد مجرمانه‌ای که در عالم خارج هیچ ظهور و بروزی پیدا نکرده، مجازات کرد. حال در برخی از جرایم نوع رفتاری که با آن جرم تحقق می‌یابد، اهمیتی ندارد و قانون‌گذار بدون اشاره به رفتار خاصی جرم را قابل تحقق دانسته است؛ به عنوان نمونه در جرم کلاهبرداری که عبارت است از «بردن مال غیر از طریق توسل به وسایل متقلبانه»، متقلبانه و توأم با فریب و تزویر بودن رفتار ضرورت دارد اما اهمیتی ندارد که این تقلب و تزویر چگونه و با چه رفتاری صورت می‌گیرد. در مقابل، در برخی از جرایم که از آن‌ها به جرایم رفتارمحور تعبیر می‌شود نوع رفتار مجرمانه اهمیت دارد و باید همان رفتار ارتکاب یابد تا جرم تحقق پیدا کند. جرم خیانت در امانت نیز یکی از این جرایم است.

نوع رفتار لازم در جرم خیانت در امانت

برای تحقق جرم خیانت در امانت باید یکی از رفتارهای زیر انجام شود:

الف. استعمال کردن (به کار بردن، مورد استفاده قرار دادن)

ب. تصاحب (تصاحب به این معنا است که شخص امین رفتار مالکانه‌ای نسبت به آن‌چه به او به امانت داده شده است، انجام دهد؛ مانند این‌که آن را بفروشد یا به دیگری ببخشد)

پ. تلف کردن (از بین بردن، نابود کردن)

ت. مفقود کردن (گم کردن)

مؤلفه‌های دیگر رکن مادی

رکن مادی علاوه بر رفتار، ارکان دیگری نیز دارد که یکی از مهم‌ترینِ آن‌ها موضوع جرم می‌باشد. مقصود از موضوع جرم چیزی است که رفتار مجرمانه بر آن واقع می‌شود. در جرم خیانت درامانت موضوع جرم، مال و نوشته می‌باشد. همان‌طور که در ماده مورد اشاره قرار گرفته است، مال می‌تواند منقول(هم‌چون اتومبیل) یا غیرمنقول(‌هم‌چون خانه و زمین) بوده و منظور از نوشته نیز هر نوع سندی اعم از چک و سفته و … می‌باشد.

یکی از مؤلفه‌ها و شرایط بسیار مهم دیگری که برای تحقق جرم خیانت در امانت ضرورت دارد، آن است که باید رابطه‌ی امانی بین مجرم و بزه‌دیده وجود داشته باشد. به عبارت بهتر، همان‌طور که از عنوان جرم نیز برمی‌آید، زمانی می‌توان شخصی را به ارتکاب این جرم محکوم نمود که یک نفر اموال یا نوشته‌هایی را به امانت به او سپرده شده باشد و قرار بر این باشد که او از این اموال و نوشته‌ها در راه معینی استفاده نموده یا در زمان معینی آن‌ها را بازگرداند ولی وی از این توافق تخلف نموده و یکی از رفتارهایی را که در بند قبل ذکر شد، نسبت به آن مال یا نوشته انجام دهد. به عنوان نمونه، فروش مال امانی یکی از بارزترین مصادیق جرم خیانت درامانت می‌باشد.

ج. رکن معنوی

خیانت در امانت یک جرم عمدی می‌باشد. توضیح آن‌که طبق یکی از اصول مهم حقوق کیفری فقط صورت و حالت عمدی رفتارهایی که قانون‌گذار مورد اشاره قرار داده را می‌توان جرم تلقی نمود. به عبارت بهتر، وقتی رفتاری در قانون به عنوان جرم معرفی می‌شود، در صورتی می‌توان اعضای جامعه را بخاطر ارتکاب آن‌ها مجرم دانست و تحت پیگرد قرار داد که به صورت عمدی آن را مرتکب شده باشند و اگر رفتار را به صورت غیرعمدی انجام داده باشند، نمی‌توان آن‌ها را متهم به ارتکاب جرم دانست. مگر این‌که قانون‌گذار به صورت خاص در قانون ذکر کند که اگر یک رفتار به صورت غیرعمدی هم انجام شود، جرم است. جرم خیانت درامانت هم از این قاعده مستثنی نیست؛ یعنی نمی‌توان کسی را بخاطر خیانت درامانت غیرعمدی مورد بازخواست قرار داد، بلکه باید آن را به صورت عمدی انجام داده باشد تا بتوان گفت که مرتکب این جرم شده است.

حال باید به این پرسش پاسخ داد که در صورتی می‌توان گفت شخصی رفتار خود را به صورت عمدی انجام داده است؟

در ماده ۱۴۴ قانون مجازات اسلامی پاسخ این پرسش تبیین شده است. طبق این ماده در صورت وجود دو شرط زیر می‌توان گفت که جرم به صورت عمدی ارتکاب یافته است:

بخوانید
هتک حیثیت و نشر اکاذیب در فضای مجازی کدامند و چه مجازاتی دارند؟

الف. مرتکب باید در انجام رفتار مجرمانه قصد داشته باشد؛ به این معنا که بخواهد آن رفتار را انجام دهد.

ب. علم به موضوع داشته باشد؛ یعنی آگاهی داشته باشد که اموال یا نوشته‌هایی که در ماده ۶۷۴ مورد اشاره قرار گرفت، به دیگری تعلق دارد و به امانت به او سپرده شده است و در عین حال با انجام دادن یکی از رفتارهای مذکور در ماده، جانب امانت‌داری را رعایت نکند. بنابراین، جهل مرتکب به هر یک از این دو مورد موجب می‌شود که به علت فقدان یکی از مؤلفه‌های عنصر معنوی، جرم خیانت در امانت تحقق پیدا نکند.

وضعیت جرم خیانت در امانت در خصوص کارمندان دولتی

ماده ۶۷۴ قانون مجازات اسلامی مربوط به اشخاص عادی است که در روابط عادی و روزمره‌ی خود و نسبت به اموال یا نوشته‌های اشخاص عادی مرتکب این جرم می‌شوند. حال اگر مرتکب، شخص عادی نبوده بلکه از اشخاصی باشد که سمت دولتی دارند(هم‌چون کارمندان دولتی) و این رفتارها را نسبت به اموال، وجوه یا اسنادی انجام دهند که به اقتضای حرفه‌ی آن‌ها از سوی دولت به آن‌ها سپرده شده است، مشمول عنوان مجرمانه‌ی دیگری خواهند بود که از آن به «اختلاس» تعبیر می‌شود. به عبارت بهتر، جرم اختلاس یکی از صور خاص جرم خیانت درامانت است که در آن شخص مرتکب دارای سمت دولتی می‌باشد و نسبت به اموال یا اسناد دولتی که به او سپرده شده است، یکی از رفتارهای مجرمانه‌ی احصاء شده را انجام می‌دهد. جرم اختلاس که خود نیاز به تحلیل مجزایی دارد، در ماده‌ی 5 قانون تشدید مجازات مرتکبین ارتشاء و اختلاس و کلاهبرداری مصوب سال 1367 جرم‌انگاری شده است.

حکم خیانت در امانت چیست؟

جرایم در حکم خیانت در امانت از نظر مجازات تابع مجازات خیانت در امانت می‌­باشند و مرتکبین آنها به استن به ماده ۶۷۴ قانون مجازات اسلامی مجازات می‌­گردند. این ماده برای ارتکاب خیانت در امانت مجازات حبس از شش ماه تا سه سال را مقرر نموده­‌است.

 جرایم در حکم خیانت در امانت همانند خیانت در امانت دارای حیثیت عمومی و غیر قابل گذشت می‌­باشند و گذشت شاکی و مدعی خصوصی فقط جنبه خصوصی بزه را رفع می‌­کند و به‌استناد ماده ۲۲ قانون مجازات اسلامی موجب تخفیف می‌گردد و مجازات تعزیری به قوت خود باقی است.

 این جرایم به موجب ماده ۳۰ قانون مجازات اسلامی مصوب ۱۳۷۵ همانند خیانت در امانت  غیر قابل تعلیق می­‌باشد.
محکومین جرایم در حکم خیانت در امانت علاوه بر مجازات‌های اصلی ماده ۶۷۴ به مجازات‌های تکمیلی ماده ۱۹ قانون مجازات اسلامی نیز محکوم می­‌گردند. این ماده می گوید: ” دادگاه می‌­تواند کسی را به علت ارتکاب جرم عمدی به تعزیرات یا مجازات‌های بازدارنده محکوم کرده است به عنوان تتمیم حکم تعزیری یا باردارنده مدتی از حقوق اجتماعی محروم و نیز از اقامت در نقطه یا نقاط معین ممنوع و یا به اقامت در محل معین مجبور نماید.” 

حکم خیانت در امانت چک چیست؟

چک به‌وسیله امضاء کننده  بوجود می‌آید و صادر‌کننده آنرا صرفا برای امانت گذاردن بوجود نمی‌آورد، بلکه گاها در اثر یک رابطه قراردادی یا تعهدی چکی از طرف صادرکننده به گیرنده چک که طرف قرارداد یا متعهد له می‌باشد واگذار و سپرده می‌شود. دهنده چک امانی غالبا با هدف و قصد امانت گذاردن ، چکی را به طرف معامله خود نمی‌دهد بلکه قصد او اطمینان بخشیدن و ایجاد انگیزه و اعتماد در طرف مقابل خود است.
درخصوص چک‌هایی که ادعای امانی بودن آنها مطرح می‌شود ، امانت گذارنده نمی‌تواند چک خود را ( امانت خود را ) هر موقع که بخواهد مسترد نماید بلکه فقط زمانی می‌تواند نسبت به استرداد چک خود اقدام نماید که شرایط و تعهدات قرارداد و معامله را به درستی به انجام رسانده باشد.
امین حق واگذاری چک مورد امانت به دیگری را ندارد و در صورت واگذاری آن مرتکب جرم خیانت در امانت می شود . ماده ۱۴ قانون صدور چک ، صادرکننده را در صورتی قابل مجازات می‌داند که او نتواند ادعای امانی بودن چک را ثابت کند، بنابراین در صورتی که امانی بودن چک ثابت شود ، صادرکننده قابل مجازات نیست ،زیرا انتقال آن منطبق با قانون و مورد حمایت نبوده و از لحاظ مدنی نیز مدیون محسوب نمی‌شود.
چکی که به صورت وعده دار صادر می‌شود این عمل تلویحا توافقی است بین طرفین تا دارنده در تاریخ سررسید به بانک مراجعه کند در حالیکه عملا دارنده چک می‌تواند پیش از سررسید مراجعه نموده و حتی با گرفتن گواهی عدم پرداخت از بانک، علیه صادرکننده به عنوان صدور چک وعده دار شکایت نماید اما این اقدام به عنوان خیانت در امانت شناخته نمی‌شود، چون این حقی است که با توجه به تعریف چک قانون صدور چک به دارنده می‌دهد.

با توجه به ماده ۳ مکرر الحاقی، چک فقط در تاریخ مندرج در آن یا پس از آن تاریخ قابل وصول است. بنابراین اگر توافق طرفین بر عدم وصول آن قبل از سررسید باشد، اصولا امکان دریافت وجه آن وجود ندارد و ارتکاب بزه خیانت در امانت محال است.

اگر چکی به تاریخ روز صادر شود ولی طرفین توافق نمایند دارنده پس از مدتی از تاریخ صدور چک برای دریافت آن مراجعه کند، اما بر خلاف آن عمل کند چنین عملی خیانت در امانت است.

بخوانید
وصول مطالبات چیست؟ روش‌ها و راهکار‌های وصول مطالبات

ماده ۶۷۴ قانون مجازات اسلامی شامل چک‌هایی نیز می شود که ممکن است امضاء نشده باشد اما در یک رابطه امانی سپرده شده باشد مثلا شخصی که قصد مسافرت دارد دسته چک خود را که امضاء نگردیده نزد دیگری به امانت می‌گذارد.

اگر چنانچه چکی از ید امین خارج شده باشد شخص امانتگذار می‌بایست مبلغ چک را بپردازد و سپس علیه امین شکایت کند و آنچه که به عنوان چک امانتی مورد حکم یا مستند محاکم یا متهمین صادر کننده چک بلامحل قرار می‌گیرد در واقع چک امانتی نیست بلکه این گونه چک‌ها را باید چک های بلامحل امانتی تلقی کرد.

سخن آخر

در صورتی که درگیر این نوع مسائل مربوط به خیانت در امانت هستید و در پی یافتن راه حل مناسب هستید می‌توانید این نوع از پرونده‌های کیفری را به وکلای متخصص وینداد بسپارید!

درخواست وکیل، جستجو وکیل

دسته‌ها: دعاوی کیفری

10 دیدگاه

محمد فتحی · ۱۰ خرداد ۱۳۹۸ در ۱۱:۵۹ ق.ظ

سلام تحویل ندادن فیلم عروسی توسط فیلم بردارخیانت در امانت است؟ می گوید فیلم اشتباها پاک شده قراردادو رسیدپول نیز ازاودارم؟ممنون

    وینداد · ۱۱ خرداد ۱۳۹۸ در ۲:۴۲ ب.ظ

    خیر خیانت در امانت به حساب نمیاد اما می‌تونید از طریق اتحادیه عکاسان شکایت کنید.
    در ضمن امکان بازیابی فایل‌های پاک شده نیز در برخی مواقع وجود دارد.

علی · ۱۳ خرداد ۱۳۹۸ در ۴:۱۹ ق.ظ

سلام
در یک اتحادیه نایب رئیس آن دوربین عکاسی اتحادیه رو به امانت برده و بابت آن رسید داده ولی حالا دوربین رو نمیاره و میگه برید شکایت کنید.
آیا این خیانت در امانت هست. چطور میشه دوربین رو پس گرفت.
ممنون

    وینداد · ۱۸ خرداد ۱۳۹۸ در ۱۰:۲۶ ق.ظ

    با سلام
    در پاسخ به سوال مطروحه لازم به ذکر است چنان چه در رسید دریافتی به امانت بودن دوربین و باز پس گرفتن آن اشاره شده باشد به عنوان خیانت در امانت می‌توانید شکایت نمایید.
    لیکن چنان چه فقط رسید دریافت اخذ نموده‌اید ابتدا اظهارنامه‌ای مبنی بر استرداد دوربین در زمان معین (مثلاً 72 ساعت پس از دریافت اظهارنامه) برای فرد امانت گیرنده ارسال نمایید و چنان چه ظرف مهلتی که در اظهارنامه معین نموده اید اقدام به استرداد دوربین ننمود می‌توانید به عنوان خیانت در امانت از وی شکایت نمایید.

    با احترام؛
    تیم حقوقی وینداد.

علی · ۱۸ تیر ۱۳۹۸ در ۱:۳۱ ق.ظ

سلام رفیقم موتور داد به من گفت برو سوپر مارکت برای من خرید انجام بده من رفتم خرید کنم اومدم دیدم موتور رو دزدیدن ایا او میتواند به جرم خیانت در امانت از من شکایت کند تکلیف چیست؟

    وینداد · ۲۲ تیر ۱۳۹۸ در ۲:۴۲ ب.ظ

    با سلام
    در پاسخ به سوال مطروحه، چنانچه بتوانید اثبات نمایید که از شما سرقت شده است، جرم خیانت در امانت محسوب نمی‌شود اما ضامن مسئول خسارت وارده شما هستید.

فاطمه · ۳۰ تیر ۱۳۹۸ در ۱۲:۵۷ ب.ظ

سلام.سوال من این است که:اگر شخصی سندی رو که آن سند به نام من است رو در پیش خود گرو نگه دارد و برای پس دادن آن اسناد،از من پول بخواهد؛خیانت در امانت به حساب می آید؟؟

    وینداد · ۳۱ تیر ۱۳۹۸ در ۳:۰۳ ب.ظ

    با سلام:
    در پاسخ به سوال مطروحه لازم به ذکر است
    باید به صورت واضح توضیح دهید که سند شما با چه قرارداد و یا بر چه اساسی در اختیار شخص ثالث می باشد
    چنان چه بر اساس قرارداد امانی سند خود را در اختیار ایشان قرارداده باشید و ایشان از استرداد آن امتناع نماید می توانید با عنوان خیانت در امانت از ایشان شکایت نمایید.
    لیکن چنان چه بابت مطالباتی سند شما در رهن بدهی شما به ایشان می باشد و در دفترخانه نیز ثبت گردیده باشد ایشان می تواند از طریق اجرای ثبت اقدام به مزایده سند شما نماید و طلب خود را وصول نماید.

    با احترام؛

    تیم حقوقی وینداد.

آناهید · ۱۳ مرداد ۱۳۹۸ در ۵:۵۶ ب.ظ

اگر مردی بدون اجازه جهیزیه زن را جابجا کند و انتقال دهد خیانت در امانت است? اگر خیانت در امانت است مجازاتش چیست?

    وینداد · ۱۴ مرداد ۱۳۹۸ در ۱۲:۵۶ ب.ظ

    با سلام
    در پاسخ به سوال مطروحه، لازم به ذکر چنانچه جهیزیه زن در خانه مشترک زوجین باشد و زن سیاهه‌ی (لیست) از جهیزیه داشته باشد می‌تواند از طریق دادگاه خانواده تقاضای استرداد جهیزیه را بدهد و شوهر مکلف است مطابق سیاهه لوازم جهیزیه را به زوجه مسترد نماید.

    با احترام
    تیم حقوقی وینداد

پاسخی بگذارید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

عضویت در خبرنامه هفتگی
عضویت در خبرنامه

هر یکشنبه صبح آخرین مطالب و نکات حقوقی را دریافت کنید!

close-link