قرارداد بیع متقابل چیست و چه کاربردی دارد؟ '4 زمان خواندن

منتشرشده توسط هومن گل‌محمد در تاریخ

قرارداد بیع متقابل چیست و چه کاربردی دارد؟

قرارداد بیع متقابل که در حقوق ایران با نام‌­­های قرارداد بازخرید یا همان معادل انگلیسی آن، قرارداد بای‌بک (Buy Back Agreements) نیز شناخته شده هستند، از قراردادهای خرید خدمت محسوب می‌­شوند.

به این معنا که در این نوع قراردادها که اغلب بلندمدت هم هستند (معمولا از حداقل 3 سال تا حداکثر 20 سال)، یک شرکت سرمایه­‌گذار خارجی به‌­عنوان پیمانکار اصلی، هزینه­‌های سرمایه­‌گذاری و تجهیز در یک پروژه خاص را برای طرف دیگر قرارداد، برعهده می­‌گیرد و با انتقال سرمایه، تجهیزات، ماشین‌آلات و فناوری مورد نیاز به طرف دیگر قرارداد، عملیات ساخت، توسعه یا نوسازی و بهره­‌برداری از پروژه مورد توافق را آغاز می­‌کند. در واقع با قراردادهای بیع متقابل می‌­توان هم جذب سرمایه­ خارجی را تا حد زیادی تضمین کرد و هم فناوری و تجهیزات پیشرفته و به‌­روز دنیا را به کشور منتقل کرد و در آخر نیز به محض پایان قرارداد، همه­ حقوق و مالکیت تجهیزات و تولیدات پروژه را در اختیار گرفت و در واقع مالکیت کامل بر پروژه یافت.

قرارداد بیع متقابل چه کاربردی دارد؟

در این قراردادها در عین حال که می­‌توان دانش فنی و تجهیزات لازم را از طریق سرمایه‌­گذاری خارجی جذب کرد، تمامی هزینه‌­های اولیه تاسیس و بهره‌برداری از پروژه نیز به عهده سرمایه­‌گذار است.

در ازای تعهد سرمایه‌­گذار به تامین مالی و تجهیزاتی پروژه، کشوری که از مساعدت شرکت سرمایه‌­گذار در زمینه تاسیس، بهره‌­برداری یا توسعه پروژه خود استفاده می­‌کند، متعهد می‌­شود که پس از به اتمام رسیدن فرایند ساخت پروژه، از طریق فروش محصولات و سود حاصل از بهره‌­برداری پروژه، تمام هزینه‌های سرمایه­‌گذاری اولیه و بخشی از سود سرمایه را طبق توافق به طرف سرمایه‌گذار، بپردازد.

این نوع قراردادها، در حال حاضر در سطح بین‌­المللی بسیار رایج هستند، چرا که کشورهای مختلف جهان، به ویژه کشورهای در حال توسعه و دارای قدرت پایین اقتصادی و ظرفیت­‌های محدود تجاری، با هدف توسعه صادرات خود از طریق به روز کردن فناوری­‌های خود در زمینه تجارت و جذب سرمایه، سعی دارند تا قراردادهای مذکور را با کشورها و شرکت­‌های خارجی توانمند و توسعه‌یافته درحوزه­‌های مختلف منعقد کنند.

بخوانید
قرارداد لیسانس (Licensing Agreement) چیست؟چه جایگاهی در تجارت بین‌الملل دارد؟

استفاده از قرارداد بیع متقابل در ایران

قراردادهای بیع متقابل در کشور ایران، بیشتر در حوزه انرژی و فعالیت‌های نفت و گاز، استفاده می­‌شوند؛ به دلیل آنکه دست یافتن به سرمایه خارجی و داشتن تخصص موردنیاز برای اقدامات پرهزینه و پیچیده‌­ای مانند استخراج نفت و گاز، از عناصر ضروری بهره­‌برداری از ظرفیت این منابع محسوب می­‌شوند.

به زبان ساده­‌تر می­‌توان ادعا کرد که در زمینه­ استخراج‌­های کلان نفت و گاز، دسترسی به فناوری و تجهیزات پیشرفته مساوی با توسعه و پیشرفت در زمینه صادرات انرژی، ارزآوری و در یک کلام، رشد اقتصادی کشور است.

 کشور ایران در اوایل دهه ۷۰ که با مشکلات تجهیزاتی و سرمایه‌ه­ای در زمینه استخراج انرژی به ویژه نفت خام دست­‌به‌­گریبان بود، با استفاده از ظرفیت قراردادهای بیع متقابل توانست با جذب سرمایه و خدمات و تجهیزات مورد نیاز، استخراج نفت خود را تا حد بسیار زیادی بهبود ببخشد.

 از نمونه‌های معروف این قراردادها در ایران می­‌توان به قراردادهای بیع متقابل مابین ایران و شرکت‌­های خارجی مانند شرکت شل و شرکت توتال در زمینه تامین تجهیزات اکتشافات نفتی و احداث و توسعه میادین نفتی اشاره کرد.

مزیت قرارداد بیع متقابل چیست؟

این نوع قراردادها، در شرایط ویژه­‌ای مانند زمان تحریم‌­های اقتصادی، می‌­توانند موجب انتقال سرمایه و فناوری و درصورت توافق، انتقال آموزش‌­های فنی به نیروی انسانی کشورهای تحت تحریم شوند.

قراردادهای بیع متقابل برای طرفین آن مزایایی مانند سهولت بازاریابی و بهره‌­گیری از فرصت‌های تجاری دوسویه را همراه دارد. همچنین این قراردادها، تسلط شرکت خارجی بر منابع داخلی یک کشور را به همراه ندارد چرا که تاسیس و بهره‌­برداری پروژه، تحت مدیریت و نظارت کامل کشور میزبان صورت می­‌گیرد و کشور سرمایه­‌گذار، صرفاً مقدمات تاسیس و بهره­‌برداری تا مرحله کلید زدن پروژه را برعهده می­‌گیرد و پس از آن به موجب قرارداد، هیچ حق و ادعایی در خصوص مالکیت پروژه احداث شده را ندارد.

به بیان دیگر، هدف قراردادهای بیع متقابل، آنگونه که در صنایع نفتی ایران منعقد و به کار گرفته‌­شده­‌اند، تضمین حاکمیت دولت بر منابع ارزشمند نفت و گاز و حفظ نظارت دولت بر عملیات‌­های استخراج و بهره­‌برداری این منابع، همگام با بهره‌­مندی از سرمایه و فناوری پیشرفته و خدمات خارجی است.

به‌­طور مثال یکی از بندهای قراردادهای بیع متقابل که در حوزه نفت به چشم می­‌خورد، صراحتاً اعلام می­‌دارد که شرکت ملی نفت ایران، به شرکت نفت خارجی اجازه می­‌دهد تا عملیات توسعه را از طرف و به نام شرکت ملی نفت ایران و نه به­ عنوان یک شریک یا مالک پروژه اجرا کند.

بخوانید
برای صادرات به عراق به چه مجوزها و قراردادهایی نیاز است؟

همچنین براساس بندی دیگر، کلیه­ زمین‌­های استفاده شده و اموال خریداری شده برای انجام موضوع قرارداد، اموال شرکت ملی نفت ایران محسوب می‌شوند. از این رو، هرگونه وسایل، کالا، تجهیزات و ماشین‌­آلاتی که باید برای پروژه به‌­کار بروند، توسط شرکت نفتی خارجی اما به نام شرکت ملی نفت ایران تهیه می­‌گردند که این موضوع نگرانی­‌های مالکیت و تسلط کشورهای خارجی را بر منابع داخلی، از بین می‌­برد.

 لازم به ذکر است هدف عمده در استفاده از بیع متقابل در ایران علاوه بر تامین مالی و تجهیزاتی پروژه، کاهش خطرات و ریسک‌­های موجود در تاسیس و بهره‌­برداری پروژه­‌های کلان اقتصادی است، چرا که عمدتاً در این قراردادها، علاوه بر کلیه هزینه­‌های تاسیس پروژه، ریسک­‌های احتمالی در فرایند انجام تعهد نیز برعهده پیمانکار خارجی قرار می­‌گیرد.

نقاط منفی قرارداد بیع متقابل

به گفته بعضی صاحب­نظران، یکی از مهم‌­ترین معایب این نوع قراردادها، از بین بردن انگیزه متخصصان داخلی و تضعیف ظرفیت­‌های تولید فناوری و تجهیزات ملی است. درواقع این قراردادها با ایجاد راهکاری مطلوب و با بازدهی بالا در پیشبرد اقتصادی، می­توانند به تضعیف صنایع داخلی یک کشور دامن بزنند؛ چرا که در این قراردادها اغلب سهم پیمانکاران فرعی داخلی، در صورت وجود نیز بسیار اندک بوده است و از ظرفیت­‌های فنی و مهندسی داخلی استفاده چندانی نمی‌­شود.

همچنین به عقیده برخی منتقدان، شرکت­‌های سرمایه‌­گذار خارجی در انتقال فناوری­‌های روز نیز اغلب کوتاهی کرده و بسیاری از فناوری­‌های مهم و تجهیزات کلیدی خود را به راحتی به کشورهای میزبان منتقل نمی­‌کنند.

جمع‌بندی

درمجموع می‌­توان انعقاد قراردادهای بیع متقابل را مانند بسیاری از قراردادهای بین­‌المللی دیگر، دارای مزایای فراوان برای کشورهای درحال توسعه و معایبی قابل توجه دانست که با بهره­‌گیری از کارشناسان خبره در امور تنظیم قرارداد و نظارت مستمر بر مرحله اجرای پروژه، می­‌توان بسیاری از این خطرات احتمالی را به حداقل رساند.

کارشناسان تنظیم قرارداد وبسایت وینداد، آماده همیاری و همکاری با متقاضیان محترم، در تمام مراحل نگارش قرارداد هستند.

برای استفاده از خدمات وبسایت ما در زمینه قراردادها، می‌­توانید از طریق بخش تنظیم و بررسی قرارداد با ما در ارتباط باشید.


اگر سوالی دارید بپرسید

Avatar placeholder

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

عضویت در خبرنامه هفتگی
عضویت در خبرنامه

close-link
نامحدود از خدمات وینداد استفاده کن!
مشاوره رایگان
close-image
اشتراک وینداد، دسترسی نامحدود و کامل به خدمات حقوقی و ثبتی
اطلاعات بیشتر
close-image